Thuis bij de familie Shtisel

De afgelopen maanden heb ik deel uitgemaakt van een charedisch (streng religieus) joods gezin in Geula, Jeruzalem. Pater familias is Shulem Shtisel, hoofd van een talmoedschool (jesjiva). Zijn vrouw is kort geleden overleden en alleen hun jongste zoon Akiva woont nog thuis. Ondanks diens gevorderde leeftijd (halverwege de twintig) is Akiva ongetrouwd. Hij is een romanticus die moeite heeft een vrouw te vinden via de gebruikelijke weg van huwelijksmakelaars en ontmoetingen in hotellobby’s. Zijn dromerige karakter en zijn grote schildertalent worden binnen de gemeenschap niet echt gewaardeerd.

 

Het moge duidelijk zijn: ik bevond mij niet letterlijk in het centrum van Jeruzalem. Ik reisde er regelmatig heen met de serie Shtisel (2 seizoenen, te zien op Netflix). We schreven er al eerder over: series zijn ideaal om even uit de werkelijkheid te ontsnappen en een andere omgeving te leren kennen. Redacteur Richard schreef al over de verschillende Europese locaties in Killing Eve (2 seizoenen, te zien op NPO Start Plus) en over het bevreemdende gevoel de skyline van New York al zó vaak te hebben gezien dat hij niet meer uit het vliegtuigraampje hoefde te kijken. Misschien kun je zelfs stellen dat je met een serie béter reist dan in het echt, en dan heb ik het niet over beter voor het milieu vanwege minder CO2-uitstoot. Een serie biedt namelijk de mogelijkheid om de locals écht te leren kennen en even met hen samen te leven, iets waar de gemiddelde toerist niet in slaagt.   

Ik ben me ervan bewust dat het woordje ‘echt’ in deze context problematisch is. Een serie is natuurlijk niet echt: het bevat personages die niet bestaan en wier problemen zijn bedacht door scriptschrijvers. De locaties zijn zorgvuldig gekozen, net als de kleren en de dialogen. Maar zou een bezoek aan Geula of het nabijgelegen Mea Sjearim (een van de oudste joodse wijken in Jeruzalem) me per definitie een ‘echter’ beeld hebben gegeven? Ik betwijfel het.

Misschien kun je zelfs stellen dat je met een serie béter reist dan in het echt, en dan heb ik het niet over beter voor het milieu vanwege minder CO2-uitstoot.

De charedim zijn meestal aan hun uiterlijk te herkennen: de mannen dragen oorlokken, een keppel en vaak een hoed. De vrouwen dragen rokken en jurken en, eenmaal getrouwd, bedekken ze hun haar met een hoofddoek of pruik. Man en vrouw hebben duidelijke, traditionele rollen en ze leven de joodse wet streng na. In Israël vervullen de charedim uit principiële overwegingen geen dienstplicht en ze werken ook vaak niet, omdat ze voorrang geven aan het bestuderen van de Talmoed. Dit zorgt in Israël voor spanningen met andere religieuze of seculiere Joden en recentelijk ook voor een politieke crisis. Onder andere vanwege de eis van orthodoxe partijen, noodzakelijk als gedoogpartners, om de vrijstelling van dienstplicht te handhaven, is het in mei 2019 niet gelukt om een regering te vormen.

Shtisel is een uitnodiging om verder te kijken dan het uiterlijk. Onderdompeling in de serie is bevreemdend én herkenbaar. De gemeenschap en de gebruiken zijn de meeste kijkers onbekend (ook in joodse kringen, en de meeste charedim zelf kijken geen tv), maar de thema’s zijn universeel. Liefde, dood, lotsbestemming en familiebanden, het komt allemaal voorbij. De serie kijken is een nieuwe wereld ontdekken; hoe liggen de verhoudingen? Wat is gebruikelijk in bepaalde situaties? Wat bedoelen ze precies met dat woord? Gevoelens als verdriet of teleurstelling zijn juist heel goed te begrijpen, mede dankzij het goede acteerwerk van de (overigens zelf niet-charedische) acteurs. Net als in het echte leven hebben de personages hun goede en hun slechte kanten, twijfelen ze regelmatig over hun keuzes en hebben ze bovenal behoefte aan liefde en geborgenheid.

Shtisel is een uitnodiging om verder te kijken dan het uiterlijk. Onderdompeling in de serie is bevreemdend én herkenbaar.

De makers van de serie hebben er alles aan gedaan om zo authentiek en overtuigend mogelijk te zijn. Een van de schrijvers groeide zelf op in charedisch gezin en kent het milieu dus uit eerste hand. Daarnaast stonden speciale adviseurs de acteurs en de makers terzijde, onder andere op het gebied van kleding, woordkeuze, onderling contact en zelfs de manier van lopen. Hoewel ik geen kenner ben, lijken ze dat heel goed te hebben gedaan. Toen ik de acteurs op IMDB opzocht, was ik in ieder geval even in verwarring om hen zonder oorlokken een haarnetjes te zien. 

De onbekendheid van de charedische gebruiken fascineerde me: geregeld vroeg ik Wikipedia om hulp om het iets beter te begrijpen en meer dan eens bleef ik doorklikken. Toeristen in Jeruzalem worden waarschijnlijk door diezelfde nieuwsgierigheid gedreven als ze een bezoek brengen aan de streng-orthodoxe wijken als Mea Sjearim. Als in een attractiepark of museum worden de bezoekers bij binnenkomst op de regels gewezen: gepaste kleding, het eerbiedigen van de sjabbatrust en geen foto’s maken van de bewoners. De gesloten gemeenschap zit er overduidelijk niet op te wachten gefascineerd bekeken te worden, al zijn ze daarmee onbedoeld nog meer op een bezienswaardigheid gaan lijken. 

Photo by Blake Campbell on Unsplash

Zelfs vanaf de bank heeft het iets voyeuristisch om zo bij mensen binnen te dringen. De serie is natuurlijk fictie, maar de vraag blijft hoe enthousiast de gemeenschap er zelf over is. Zoals gezegd ligt tv-kijken binnen veel charedische stromingen ingewikkeld – in de serie kijkt hoofdpersoon Shulem Shtisel ongemakkelijk toe hoe zijn oude, licht-dementerende moeder in het bejaardentehuis het wel en wee van Brooke en Ridge uit The Bold and the Beautiful volgt. Toch zouden er ook onder de charedim fans van het programma zijn, voornamelijk vanwege de herkenbaarheid en gelaagdheid van de personages. 

Het is voor de makers van de serie een mooi compliment. Ze zijn erin geslaagd een zo correct mogelijk beeld van de gemeenschap te geven zonder in eendimensionale clichés te vervallen. Geen enkele groep spreekt immers met één mond en denkt met één hoofd. De menselijke neiging daar vanuit te gaan, wordt in de serie mooi geïllustreerd door een gesprek tussen Akiva (de charmante, ongetrouwde schilder) en zijn galeriehouder Izzy Kaufman. Kaufman, zelf niet religieus, heeft een uitnodiging voor een interview met Akiva gekregen van een nationale televisiezender, een enorme kans voor de jonge kunstenaar. Hij legt het aan Akiva voor, een beetje aarzelend, want ‘ik weet dat jullie niet zo van media houden.’ Waarop Akiva scherp en terecht antwoordt: ‘Jullie? Ik ben hier alleen.’ 

Shtisel geeft de mogelijkheid om binnen het collectief de individuen te leren kennen. Daar slaagt een serie in dit geval waarschijnlijk beter in dan een lijfelijk bezoek. De kans is klein dat je als toerist in Jeruzalem kennismaakt met een een jonge ongetrouwde charedische man, laat staan zijn drijfveren en worstelingen achterhaalt. Een serie mist weliswaar de fysieke beleving van een plaats – het ruimtelijke driedimensionale is tweedimensionaal geworden en de geuren zijn verdwenen – maar geeft wel de mogelijkheid tot langduriger contact. Want een deel van het verschil zit natuurlijk ook in de tijd: in totaal kun je 2 seizoenen, 12 afleveringen van een uur bij de familie Shtisel thuis meekijken.

Tussen 2013 en 2016 werd Shtisel op de Israëlische televisie uitgezonden. Eind 2018 verscheen hij op Netflix en met name in de Verenigde Staten werd het een enorme hit. Waarschijnlijk mede daardoor is er onlangs een derde seizoen aangekondigd. Mijn recente afscheid van de familie Shtisel – die behalve de al genoemde Shulem en Akiva nog veel meer onvergetelijke leden telt – is dus gelukkig niet definitief. Mijn volgende reis naar Geula is al geboekt. 

 


 

Bekijk hier de trailer:

En hier de prachtige muziek die bij de intro hoort:

 


 

Een ander, minder romantisch beeld van de charedim kun je lezen in Onorthodox van Deborah Feldman. Een autobiografisch verslag van opgroeien in de Satmar-gemeenschap in Brooklyn, New York. 

In de romans van Chaim Potok kom je charedische hoofdpersonages tegen. Danny Saunders in De uitverkorene bijvoorbeeld, of Asher Lev in Mijn naam is Asher Lev.