Ik heb geen last van vliegangst. Ik ben van tevoren niet zenuwachtig, zit al half in een boek tijdens het opstijgen en voel me vrij ontspannen in een vliegtuig. En hoewel ik het tot in mijn wortels haat om zo lang in een kleine ruimte te zitten met andere mensen, laat ik het zoveel mogelijk over me heenkomen. Soms kan ik er zelfs een beetje van genieten. Ik probeer me als het ware te berusten in de situatie van het vliegen; de geluiden, de geuren, het lange stilzitten. Deze zen-poging wordt alleen wel rigoureus verstoord wanneer er zware turbulentie ontstaat, met blinde paniek bij mij als gevolg. Maar is dat eigenlijk wel terecht?

 

Cabin crew, take your seats

De laatste keer dat het me overkwam was deze zomer. Ik zat in een vliegtuig van Aruba naar Nederland en zo ongeveer ter hoogte van de Bermudadriehoek (dit is op zich al een veeg teken) begon het vliegtuig te schudden. Het werd steeds erger totdat er werd omgeroepen dat ook het cabinepersoneel ingesnoerd op de stoeltjes moest gaan zitten. En dan weet je: er is stront aan de knikker. Ik begon steeds sneller te ademen en zette mijn podcast af omdat ik me wilde ‘concentreren’ (waarop, dat is totaal onduidelijk). Ik doorliep diverse stadia variërend van alles-is-koek-en-ei tot god-sta-me-bij-want-ik-ga-dood.  

Mijn twintigjarige Zwitserse buurmeisje zag (en hoorde) mijn paniek en wist me gelukkig te kalmeren door mijn hand te pakken en me af te leiden met allerlei vragen. Later, toen de rust in het luchtruim wedergekeerd was, vertrouwde ze me toe dat ze zelf ook bang was maar dat de focus op mij háár juist weer hielp om afleiding te vinden. Grappig hoe zo’n moment twee volslagen vreemden plots ertoe kan bewegen al handenvasthoudend diepgaande gesprekken over het leven te voeren.

Eenmaal veilig thuis leek het allemaal enorm mee te vallen en vroeg ik me af of ik me niet enorm had zitten aanstellen. Ik besloot het fenomeen te onderzoeken en mijn bevindingen met jullie te delen. Ook sprak ik piloot Harrison Klein, purser Marleen en (ex)-stewardess Joyce* over hun turbulentie-ervaringen. 

 

Wat is turbulentie?

Turbulentie ontstaat door onstuimige lucht. Je kunt dit vergelijken met een onrustige zee. Hoe onstuimiger de lucht, hoe meer het vliegtuig heen en weer gaat. Volgens KLM is turbulentie meestal ongevaarlijk en eigenlijk vooral oncomfortabel. Volgens piloot Harrison, die vooral veel gevlogen heeft in kleine privévliegtuigen, probeer je als piloot – indien dit mogelijk is – zoveel mogelijk om de turbulentiegebieden heen te vliegen.

Is turbulentie gevaarlijk?
Een piloot zal turbulentie altijd zoveel mogelijk proberen te vermijden.

 

Oorzaken van turbulentie 

Wind bij de grond: Als het hard waait dan kan er turbulentie ontstaan. Hier heeft het vliegtuig vooral last van tijdens het stijgen en dalen. De wind rukt aan het vliegtuig en daardoor gaat het vliegtuig heen en weer.

Stijgende lucht: Door temperatuurverschillen kunnen er luchtstromen ontstaan van laag naar hoog (ook wel: thermiek). Warme lucht stijgt op totdat de temperatuur afneemt en de warme lucht wordt omgezet in condens. Deze condens is meestal te zien als wolken. Het punt waar de warme en koude lucht elkaar raken (en waar dus wolken zijn), daar is vaak turbulentie. Het is overigens niet zo dat er alleen turbulentie ontstaat als er wolken zijn. Warme en koude luchtstromen kunnen elkaar ook raken zonder dat hier wolken uit ontstaan.

Jetstreams: Dit zijn windstromen op grote hoogte van soms wel 300 kilometer per uur. Op het noordelijk halfrond waaien deze winden meestal van west naar oost. Daarom kan een vlucht van Amsterdam naar bijvoorbeeld Vancouver langer duren dan andersom. Piloten proberen de tegen-jetstreams zoveel mogelijk te vermijden en de mee-jetstreams zoveel mogelijk te gebruiken als duwtje in de rug. Het kan gebeuren dat een jetstream plotseling van richting verandert wat soms (heftige) turbulentie tot gevolg heeft.

Mountain waves: Wanneer het hard waait in een bergachtig gebied dan kan de lucht door die bergen naar boven worden geduwd . Er ontstaat dan een soort golfbeweging die een mountain wave heet. Zo’n mountain wave kan zelfs op grote hoogte en afstand van de bergen turbulentie veroorzaken.

Wake turbulence of zogturbulentie: Deze vorm van turbulentie veroorzaken vliegtuigen zelf. Als een vliegtuig zich voortbeweegt in de lucht ontstaat daarachter een zuigende kracht die turbulentie veroorzaakt. Een beetje zoals bij een groot schip dat door het water vaart. Vooral kleine vliegtuigen kunnen last hebben van de wake turbulence van grote vliegtuigen. Dit is dan ook de reden dat vliegtuigen soms lang op elkaar moeten wachten voor ze mogen opstijgen van de luchtverkeersleiding.

 

Hoe gaat de bemanning om met turbulentie?

Harrison vertelt dat hij nooit bang is geweest tijdens turbulentie maar dat het uiteraard ook voor een piloot niet comfortabel is om op en neer te stuiteren tijdens het vliegen. Volgens hem zijn er een paar dingen die je als piloot kunt doen. Allereerst zorg je ervoor dat iedereen z’n stoelriemen om heeft en gaat zitten. Ten tweede kun je snelheid verminderen omdat de turbulentie minder impact heeft op het vliegtuig als je langzamer vliegt. Ook kun je ervoor kiezen om van hoogte te veranderen in de hoop dat de turbulentie daar minder is. Als niets anders helpt is het gewoon een kwestie van uitzitten. 

Oud-stewardess Joyce vond turbulentie niet eng maar wel irritant omdat er opeens een hoop extra dingen zijn waar je op moet letten. Zo moet je balans houden, hopen dat je tijd hebt om alles weg te zetten, kotszakjes uitdelen en mensen uitleggen dat ze even geen koffie en thee kunnen krijgen. En dat alles met een grote glimlach want dat stelt de passagiers gerust.   

Ook purser Marleen vindt turbulentie voornamelijk ergerlijk. Als ze bang zou zijn dan zou ze het ook helemaal geen fijne baan vinden. Volgens haar bemoeilijkt turbulentie vooral de logistiek aan boord en krijg je juist dan discussies met passagiers die al een beetje gespannen zijn. Zo zijn er mensen die toch naar de wc willen, die hun slapende kinderen niet wakker willen maken of die hun stoelriem niet vast willen doen. Marleen blijft altijd vriendelijk maar is wel duidelijk. ‘Soms zeg ik gewoon: dit was geen vraag, meneer’.  

 

Wanneer kun je spreken van hevige turbulentie? 

Er zijn verschillende gradaties van turbulentie (zie infochart). Je kunt spreken van hevige turbulentie als er grote plotselinge veranderingen ontstaan in de hoogte en de neusstand van het vliegtuig en de snelheid. Er wordt dan geen eten of drinken meer geschonken en iedereen (ook het cabinepersoneel) moet zitten met de stoelriemen vast. Extreme turbulentie komt overigens heel weinig voor. Geen van de mensen die ik sprak heeft ooit in een situatie van extreme turbulentie gezeten, wel allemaal in severe turbulence.

Is turbulentie gevaarlijk
Bron: US National Weather Service

 

Kan een vliegtuig neerstorten door turbulentie?

Volgens Harrison kun je dit op twee manieren bekijken: als optimist of als pessimist.

Een optimist zal zeggen dat dit niet kan omdat vliegtuigen erop gebouwd zijn om enorme klappen en krachten op te vangen. Zelfs als de turbulentie ‘extreem’ is en in het uiterste geval schade zou veroorzaken aan het vliegtuig (wat op zich dus al onaannemelijk is), zou dit waarschijnlijk nog steeds niet de oorzaak zijn van een crash. Sowieso is vliegen een van de veiligste manieren om je te verplaatsen en zijn (dodelijke) ongelukken buitengewoon zeldzaam. Een nog kleiner percentage daarvan wordt veroorzaakt door turbulentie. De kans is verwaarloosbaar.   

Een pessimist zal zeggen dat dit onder de meest verschrikkelijke omstandigheden in theorie wel mogelijk is en dat het antwoord daarom toch ‘ja’ moet zijn.

  

Wat kun je als passagier het beste doen tijdens turbulentie? 

Harrison stelt dat het belangrijk is om rationeel te blijven denken en niet in paniek te raken. Volgens hem moet je het zien als een auto die over oneffen terrein rijdt. Herinner jezelf eraan dat het tijdelijk is en dat een piloot weet wat hij of zij doet. Wanneer je dat tot je door laat dringen, hoef je ook niet bang te zijn om dood te gaan, aldus Harrison. 

Marleen zegt dat het erg belangrijk is om tijdens turbulentie de adviezen op te volgen van de bemanning en om echt te gaan zitten. Wees dus niet eigenwijs, ga niet naar het toilet en doe je riem vast. Want hoewel het ongevaarlijk is, kan het vliegtuig wel plotseling zakken en daardoor kun je gewond raken. Ze benadrukt dat het teken stoelriemen vast echt niet voor niks wordt aangezet en dat de bemanning dan iets op de radar heeft gezien of contact heeft gehad met piloten van vliegtuigen die het gebied zojuist zijn gepasseerd. Ze is tijdens turbulentie zelf ook wel eens van de een naar de andere kant gevlogen tijdens haar werk en erg prettig vond ze dat niet.

Is turbulentie gevaarlijk
Als het teken stoelriemen aan oplicht is dat niet voor niets

Een extra tip die ze mensen wil geven die echt bang zijn tijdens turbulentie is om zoveel mogelijk voorin te gaan zitten. Volgens haar is een vliegtuig net een wip die aan de achterkant uitzwaait. Voorin zit je daarom een stukje ‘rustiger’.

Verder zijn alledrie de ervaringsdeskundigen het erover eens: turbulentie hoort nu eenmaal bij vliegen, het is een kwestie van uitzitten en er komt altijd weer een (positief) einde aan.

 


*Van Marleen en Joyce kan ik alleen hun voornamen gebruiken i.v.m richtlijnen vanuit hun opdrachtgever wat betreft praten met de pers.