‘Zullen we met de trein naar Lyon gaan?’ Ik plande een stedentrip maar voelde me bezwaard over de vliegreis. Waar ik jarenlang wegdroomde bij elk overvliegend vliegtuig en geen kans onbenut liet om naar Schiphol te gaan – de meest fantastische plek ter wereld – twijfelde ik nu. Ik voelde me bezwaard om met het vliegtuig te reizen, zomaar, voor een weekendje weg. O jee.

 

Op dat moment had ik nog geen woord voor het gevoel, maar inmiddels wel. Vliegschaamte. Het neologisme is een letterlijke vertaling van het Zweedse flygskam – daarover zo meer. Taalbank.nl heeft het woord eind 2018 gedefinieerd als ‘schaamte die iemand ervaart als hij of zij gebruik maakt van een vliegtuig terwijl er minder milieubelastende alternatieven zijn om zich te verplaatsen’. Het is een atypisch woord, vermeldt de website verder, omdat -schaamte geen gangbaar Nederlands achtervoegsel is, en nooit eerder gebruikt is in combinatie met een werkwoord (‘vliegen’ in dit geval). Maar het beschrijft dus geen atypisch gevoel, want mijn knagende gevoel had ik al ruim voor de opkomst van het woord.

Het woord dook zoals gezegd in Zweden op, waar milieuactivisten online bekende en minder bekende Zweden aanspraken op hun vlieggedrag. Ze waren de ene week op Mallorca, de andere in de VS, en posten overal mooie foto’s van op instagram. Fijntjes wezen de activisten de jetsetters op de tonnen CO2-uitstoot waar ze verantwoordelijk voor zouden zijn. Hun actie vergrootte het bewustzijn over de milieuschade die vliegen veroorzaakt. Duizenden Zweden zeiden tijdelijk of voorgoed te stoppen met vliegen. Daarnaast speelde de actie ongetwijfeld een rol bij het besluit van het vooraanstaande symfonieorkest van Helsingborg om musici die met het vliegtuig komen niet meer te ontvangen. Het digitale aanspreken leidde zelfs tot ‘heimelijk vliegen’: mensen die hun vluchten geheim houden uit angst erop afgerekend te worden.

Het begrip waaide – klimaatneutraal? – over naar Nederland, dook op in verschillende kranten (bijvoorbeeld in Trouw en de Volkskrant) en aan de tafel van De Wereld Draait Door, waar presentatrice Floortje Dessing naar aanleiding van haar nieuwste programma gevraagd werd naar haar vlieggedrag. Dessing vertelt het er moeilijk mee te hebben, ook al langer dan het woord vliegschaamte bestaat. Haar zorg voor de aarde staat op gespannen voet met haar vele, verre vliegreizen. Die reizen kan ze nu nog voor zichzelf verantwoorden: ze vindt het belangrijk dat onze blik open blijft en dat de verhalen die zij maakt verteld blijven worden. Het verhaal over de moord op meer dan 175.000 walvissen bijvoorbeeld waarover ze in deze aflevering vertelt. Maar Dessing sluit niet uit dat er verandering in komt, dat er een moment komt waarop ze het vliegen níet meer kan verantwoorden en besluit iets anders te gaan doen.

Dat is dus vliegschaamte. Net als Floortje Dessing kan ik mijn ongemakkelijke gevoel nu preciezer benoemen. Daar zou ik blij mee kunnen zijn, maar eigenlijk heeft het alleen maar voor meer vragen en meer ongemakkelijke gevoelens gezorgd. Moet ik er iets mee? En zouden anderen het ook moeten hebben?

Sinds ik op de hoogte ben van de Zweedse acties lossen twee gedachten elkaar af. De eerste: ik word bang van groepen, meerderheid of niet, die je vertellen hoe je je zou moeten gedragen. Zeker als die groep het morele gelijk aan zijn kant claimt te hebben en de afrekening publiekelijk is. De tweede: het openbaar aanspreken is overduidelijk effectief. Subtielere en vriendelijkere acties zouden waarschijnlijk veel minder effect hebben gehad. Ik sta vrij positief tegenover het doel, heiligt dat niet het middel? Ik vind dat iedereen voor zichzelf moet kunnen beslissen, maar daarvoor moet je natuurlijk wel eerst op de hoogte zijn van de problematiek.

 

grijze wolken

 


De groep activisten heeft duidelijk problemen met de vliegreizen van de mensen die ze benaderen. Ik vraag me af of zij vinden dat alle vliegreizen in de ban moeten worden gedaan, of dat het in sommige gevallen wel is toegestaan. Is reizen voor werk bijvoorbeeld anders dan reizen voor de lol? Is familie opzoeken een betere reden dan willen genieten van natuur of cultuur? Mogen lange vluchten wel en korte niet, of andersom? Maakt het daarbij uit of je drie dagen weg bent of drie weken of drie maanden? En wie bepaalt dat dan, een speciaal opgericht vliegcomité?

Het lijkt me dat iedereen die afweging voor zichzelf zou moeten maken. Daarom heb ik moeite met het achtervoegsel -schaamte, en dan niet vanuit taalconservatisme omdat het niet gangbaar is. Het impliceert dat vliegen iets is om je voor te schamen, dat je een slecht mens bent als je – af en toe of vaak – in het vliegtuig stapt. Alsof je moreel hoogstaander bent als je thuis blijft. Het lijkt me beter om de morele oordelen over anderen thuis te laten en ons alleen met onszelf bezig te houden. Vliegbezwaar is dan misschien een betere term, zoals je ook gewetensbezwaren kunt hebben. Persoonlijke bezwaren die je ervan weerhouden iets te doen maar die je anderen niet hoeft op te leggen.

Tegelijkertijd denk ik dat het een illusie is om te denken dat je als individu door minder te vliegen het mondiale klimaatprobleem kunt oplossen. Ik juich het absoluut toe als mensen bewuster met vliegen omgaan en als het mogelijk is voor een duurzamer alternatief kiezen. Met heel veel druppels wordt ook een gloeiende plaat koeler. Maar het lijkt me niet realistisch om te denken dat daarmee de opwarming van de aarde sterk wordt afgeremd. Dat is een collectief probleem en een collectief probleem vraagt om collectieve oplossingen. Het lijkt me onredelijk om van het individu opofferingen te vragen terwijl het vervuilende systeem blijft bestaan. Het lijkt me bovendien niet gezond: niemands schouders zijn sterk genoeg om de verantwoordelijkheid voor wereldproblemen te dragen.

Ik schrijf dit verhaal helaas niet tussen twee afspraken met wereldleiders door, dus een kant-en-klare collectieve oplossing heb ik niet direct. Je zou natuurlijk kunnen denken aan het gelijk belasten van vliegtickets, het invoeren van een milieutaks of het verplicht stellen van CO2-compensatie. Dat remt ongetwijfeld de vraag, maar zorgt er ook voor dat mensen met meer geld makkelijker kunnen blijven vervuilen. Een persoonsgebonden vliegkilometersbudget?  Dat klinkt eerlijker, maar dan komen we misschien wel in de buurt van het hierboven genoemde vliegcomité. Duurzamer, CO2-neutraal vliegen? Dat lijkt mij ideaal, maar dat is echt nog toekomstmuziek, waarvan het de vraag is of we het ooit zullen horen.

Terug naar het reisje naar Lyon. Ondanks alle ongemakkelijke gevoelens over vliegschaamte vind ik het een goede zaak om zelf minder te gaan vliegen. We zijn dus met de trein gegaan. Over mijn treinreisoverpeinzingen lees je hier meer.



blauwe lucht witte wolken