Een van de redenen dat mensen reizen is om bevangen te worden door de schoonheid van een stad of de natuur.  Maar wat als een plaats je zo weet je bedwelmen dat je je plots Maria van Nazareth waant?

 

In religieuze vervoering

Het overkwam een Ierse lerares die op vakantie was in Jeruzalem. Tijdens haar stedentrip kwam ze binnenlopen bij het Jerusalem hospital omdat ze ervan overtuigd was dat ze elk moment kon bevallen. Van Jezus Christus welteverstaan. Toen ze onderzocht werd bleek dat ze überhaupt niet zwanger was.

Een ander bekend verhaal is dat van een Canadese toerist. Tijdens zijn trip naar de heilige stad raakte hij ervan overtuigd dat hij de Bijbelse figuur Samsom was (volgens de Bijbel nogal een krachtpatser) en probeerde hij uit alle macht stenen uit de Klaagmuur te trekken.

Weer een andere man, een Oostenrijker, schopte een scène in het hotel waar hij verbleef omdat het hotelpersoneel weigerde het laatste avondmaal voor hem te bereiden.

Wat deze toeristen met elkaar gemeen hebben? Het Jeruzalem-syndroom: mensen die Jeruzalem of Israël bezoeken raken zodanig in religieuze vervoering dat ze waanideeën krijgen en alle realiteitszin verliezen.

Komt het vaak voor?

In Israël en in het bijzonder in Jeruzalem zijn zulke situaties niets nieuws onder de zon. Er worden jaarlijks ongeveer vijftig van dit soort gevallen geregistreerd waarbij de autoriteiten ook daadwerkelijk moeten ingrijpen. Het echte aantal ligt vermoedelijk hoger. Zo schijnen er regelmatig mensen op straat te lopen die psalmen uitroepen of Bijbelteksten verspreiden. Of deze mensen alleen maar diepreligieus zijn of ook psychotisch is niet altijd duidelijk.

Wie krijgen het?

Rond het jaar 2000 is er uitgebreid onderzoek naar het fenomeen gedaan. Saillant detail: volgens dr. Yair Bar-El, die het klinisch onderzoek naar het syndroom leidde, betrof het voor 97% protestanten. De gemene deler is volgens Bar-El een orthodoxe opvoeding waarin Jezus Christus centraal staat en de Bijbel wordt gezien als het ultieme boek voor het oplossen van problemen.

In zijn onderzoek onderscheiden Bar-El en zijn collega’s drie varianten van het syndroom.

  • Type I: Iemand heeft bestaande psychische klachten of kent een geschiedenis van psychische problemen. Jeruzalem (of misschien wel het reizen an sich) is dan een trigger voor een aandoening die iemand mogelijk al eerder had. Ook kan het zijn dat iemand vanuit zijn psychose besluit naar Jeruzalem te gaan.
  • Type II: Een individu (of een groep mensen) heeft een zeer diepgaande en vergaande religieuze fixatie op Israël maar dat leidt zelden tot verstoring van de openbare orde. Het is bij deze mensen onduidelijk of er daadwerkelijk over een psychose gesproken kan worden.
  • Type II: Iemand heeft geen voorgeschiedenis van psychische klachten. De religieuze waan komt plotseling op en er is duidelijk sprake van hallucinaties en een sterke verandering van gedrag. Het gaat vaak weer over als mensen de stad of het land verlaten.

Volgens Bar-El kan alleen de laatste variant het ‘echte’ Jeruzalem-syndroom genoemd worden omdat er geen voorgeschiedenis is van psychische klachten. Bij deze groep patiënten verdwijnen de wanen bij behandeling of vertrek uit Jeruzalem als sneeuw voor de zon.

Een voorbeeld van Jeruzalem-syndroom type III is een Zwitserse advocaat die de heilige stad aandeed als onderdeel van een reis langs de Middellandse Zee. Hij bracht een fijne week met vrienden door in Griekenland maar toen hij aankwam in Jeruzalem raakte hij geobsedeerd door rituele reinheid. Hij hulde zichzelf in witte lakens, en ging halfnaakt de straat en proclameerde Bijbelverzen. Na een paar dagen in een psychiatrisch ziekenhuis vervolgde hij zijn groepsreis richting Egypte. Het schijnt de enige psychose te zijn geweest die de man ooit had.

Een lange geschiedenis

De eerste gevallen van het Jeruzalem-syndroom dateren uit de Middeleeuwen. Rond het jaar 2000, waarin veel mensen het einde der tijden verwachtten, nam het aantal slachtoffers van Jeruzalem-syndroom toe. Ook rondom religieuze feestdagen wordt een toenemend aantal slachtoffers opgenomen in psychiatrische klinieken. Het personeel van ziekenhuizen en de politie staan bijvoorbeeld rond Pasen op scherp.

Jeruzalem-syndroom

Alleen in Jeruzalem?

Of het Jeruzalem-syndroom ook bestaat buiten Jeruzalem is een kwestie van semantiek. Symptomen van religieuze psychoses zijn namelijk niet exclusief verbonden aan Israël. Ook in Mekka en Rome zijn dergelijke gevallen bekend maar dan betreft het respectievelijk eerder moslims en katholieken. Ook in India raken toeristen regelmatig zodanig in de war dat er crisisinterventie vanuit Nederland nodig is. Of de naam Jeruzalem-syndroom de lading voor een algemenere toersitsenaandoening dekt, valt dus te betwisten.

Er bestaan trouwens ook nog twee andere reizigerssyndromen. Bij de eerste, het Stendhal-syndroom worden toeristen die Florence bezoeken zodanig overweldigd door de schoonheid van de stad, dat ze verward kunnen raken of zelfs in een psychose terechtkomen. Ook Parijs heeft zijn eigen syndroom, al is dat niet omdat mensen (veelal Japanse toeristen) betoverd raken maar juist gedesillusioneerd omdat de stad zo tegenvalt. Ze krijgen daardoor bijvoorbeeld angstaanvallen of hallucinaties.

Geen religieuze ervaring

Zelf ben ik meerdere keren naar Israël geweest maar de enige goddelijke ervaring die ik daar had was het nuttigen van een portie falafel in Haifa. Misschien is het ook geen eerlijke vergelijking. Anders dan de mensen die het syndroom kregen was ik er op familiebezoek (en niet als toerist) en de Bijbel was in mijn opvoeding een grote afwezige.  

Ik herinner me wel dat ik regelmatig versteld stond van de intense religieuze beleving van anderen. Zo zat ik in het vliegtuig naar Tel-Aviv naast een broer en zus die nogal door het dolle heen waren en de gehele vlucht hysterisch tegen me aan zaten te ratelen over het land van de Here Christus en het heilige volk. Vier uur lang. Non-stop.

Ook dacht ik dat ik in een candid camera-show was beland toen ik op een uitzichtpunt plots omsingeld werd door een groep Amerikaanse evangelisten die uit het niets heel luid, met de handen geheven naar de hemel, een gospelnummer begonnen te zingen. Bleek later dat het ‘uitzichtpunt’, mount Carmel, een locatie is waar zich een Bijbels verhaal afspeelt met de profeet Elia en daardoor een heilige plek is. Deze figuur komt overigens ook in de Torah (als Eliyahu) en in de Koran voor (als Ilyas). 

Voor eigen risico

Moet jij je zorgen maken als je naar Israël op vakantie wilt gaan? Volgens mij niet. Jaarlijks bezoeken 3,6 miljoen toeristen het land en dan valt een gemiddelde van vijftig geregistreerde psychoses nog wel mee. Natuurlijk is je psychische gezondheid als toerist altijd kwetsbaarder door hitte, jetlags en een overweldigende nieuwe cultuur maar de kans is klein dat je wakker wordt als Johannes de Doper of Maria Magdalena. En anders moet je maar hopen dat je reisgezelschap ingrijpt als je ’s ochtends halfnaakt en gewikkeld in witte lakens het hotel verlaat om een nieuwe profetie te verkondigen op straat. Schrale troost: je hebt dan wel een goed vakantieverhaal voor op feesten en partijen. 

Coverfoto van: Josh Appel